Wat gebeurt er met ons lichaam tijdens het saunabad
Laten we nu eens gaan kijken wat er allemaal tijdens een saunaronde gebeurt.
We gaan alle onderdelen die we over het algemeen in een Nederlandse commerciële sauna tegen kunnen komen eens langs en koppelen dit aan ons lichaam. Meteen nemen we een verantwoorde saunarouting mee in de volgorde. Mogelijk zijn niet alle besproken faciliteiten opgenomen in uw bedrijf, maar u kunt hierover wel vragen van gasten verwachten!
Toilet
Het is raadzaam het toilet te bezoeken voordat een saunaronde wordt gestart. Tijdens de sauna wordt de nierfunctie namelijk (beperkt) gestimuleerd terwijl de saunagast zelf een ontspannen houding gaat aannemen. Enfin, u begrijpt het wel, uw saunagast zit net vijf minuten in de warmte en kan er weer uit. Natuurlijk adviseren wij als professional het toilet voor de douche als voorreiniging. De aan de oppervlakte achtergebleven bacteriën en de ureumresten worden zo meteen weggespoeld. Onderschat dit probleem niet. Er vinden heel wat toiletbezoeken per dag plaats.
Hygiëne
Wij verwachten van onze gasten dat zij zichzelf aan een grondige schoonmaakbeurt onderwerpen voordat er van de eigenlijke sauna gebruik gaat worden. Onder de warme douche openen de poriën van de huid zich waardoor er met (ontvettende) zeep een aanvaardbare hygiëne ontstaat. Met lauw of koud water zullen de huidporiën gesloten blijven waardoor een minder diep effect wordt verkregen. Door het werken van de poriën (lees dit als spierwerking), wordt het bloedvatenstelsel al wat extra gestimuleerd. Het zelfde gaat op voor het:
Warm voetbad
Uw saunagast mag dit zien als een kleine voorbereiding van het lichaam op de sauna. De bloedsomloop wordt hier gestimuleerd en er vindt een goede doorbloeding van de huid plaats. Hierdoor gaan de poriën in de huid open gaan staan en het zweetproces wordt al in gang gezet. Vanuit de kant van de hygiëne bekeken, is dit een mooie plaats waar onder optimale condities voet- desinfectie kan plaatsvinden. Het belangrijkste resultaat van het nemen van een warm voetenbad is psychologisch. Over het algemeen zijn wij Nederlanders, gejaagd. Door deze gejaagdheid kunnen wij niet profiteren van de rust die van de sauna uit gaat. In tegendeel, de sauna wordt als niet prettig ervaren. Nu geeft het voetenbad net die vijf a tien minuten rust die nodig is om redelijk ontspannen de sauna in te kunnen gaan.
De sauna
In de sauna (men noemt het ook wel "zweethok" of "cabine"), moet ons lichaam "vechten".
Als eerste wil ik even opmerken dat Nederland een vrij vlak klimaat heeft. Wij kennen eigenlijk geen extreme warmte of koude. Ons lichaam heeft hier dus ook geen reactie op leren geven. Dit verklaart ook waarom wij sauna moeten leren. De eerste keren zullen wij tot minder resultaat komen dan wanneer wij ons als ervaren saunaganger kunnen kwalificeren. In de cabine heerst een temperatuur van ongeveer 50oC bij de vloer tot een 100 a 110oC aan het plafond. Om het lichaam niet te zwaar te belasten, is het aan te raden in de cabine te gaan liggen, of te gaan zitten met opgetrokken knieën. Hierdoor bevindt het lichaam zich zoveel mogelijk in één temperatuurvlak. De sauna is erg droog waardoor warmte geleiding via de lucht praktisch uitgesloten is. De opwarming vindt plaats door middel van infraroodstraling vanaf de wanden (bovenkant) en het plafond. Deze infraroodstraling kan intensief en diep in de huid doordringen. Tijdens de eerste paar minuten openen de huidporiën zich en komen onze zweetkliertjes in actie. Door invloed van de warmte vindt er in ons lichaam een vaatverwijding plaats. Aangezien er een gelijk volume aan vocht in ons vaatstelsel aanwezig is zal de bloeddruk hierdoor iets gaan afnemen. Ons lichaam probeert dit te corrigeren door de hartwerking iets aan te zetten om zo voldoende bloed te laten circuleren. Door de rustsituatie van het lichaam neemt deze na een paar minuten al weer af. We hebben in het vorige hoofdstuk al gezien dat we zweten om ons lichaam door middel van verdamping te koelen. We zweten altijd. Het valt alleen pas op als we meer zweten dan er kan verdampen. Reacties als "ik kan niet zweten" zijn dus onzin, maar het is wel zo dat ons lichaam optimaal zweten kan trainen. We gaan makkelijker zweten als we regelmatig de sauna in gaan, of bijvoorbeeld vaak sporten. Ook mensen die regelmatig naar warme landen gaan zweten over het algemeen makkelijker.
Dit houdt dus ook in dat een “beginneling” het minder lang vol kan houden in de cabine dan een getraind iemand. Ook hebben we gezien dat het vocht dat nodig is om te zweten direct uit ons bloed betrokken wordt, waardoor onze bloeddruk nog wat meer zal gaan dalen. Gelukkig hebben wij in ons lichaam vochtdepots liggen en kunnen onze organen heel wat vocht "missen" zodat dit tekort aangevuld kan worden. Dit houdt in dat onze organen tijdens het saunabad kort minder gaan functioneren. Om deze reden moeten we dan ook niet vlak voor ons saunabezoek een flinke maaltijd nuttigen. Sommigen krijgen hier last van.
Ons zweet kan in de droge sauna vrij makkelijk verdampen, maar we komen hier wel een probleem tegen. Als wij in de sauna lucht inademen met een temperatuur van 80 a 100oC met een relatieve vochtigheid van 15% of hoger zal er waterdamp op onze longblaasjes neerslaan (condenseren). Hierdoor zal het opnemen van zuurstof en afgeven van koolzuur bemoeilijkt worden. En dat in een omgeving waar al relatief weinig zuurstof voor handen is. Overigens beslaan de longen niet altijd. Bij dezelfde temperatuur met een 5% relatieve luchtvochtigheid, zijn de longen hier vrij van om dat het dauwpunt zich verlegt heeft. Sommige mensen ervaren het als prettig als de longen vochtig worden, andere mensen hebben dit liever niet (het probleem bij de opgieting). Als we weten dat de zuurstof/koolzuur uitwisseling bemoeilijkt wordt, terwijl ons lichaam moet afkoelen weten we meteen waarom we in de warmte geen warmteproducerende spierarbeid moeten opwekken. Met andere woorden: Uw saunagast moet zich zo rustig mogelijk houden en zelfs het liefst geen of geen luide gesprekken voeren. Men spreekt wel eens van een vagusprikkel in de sauna. Dit is de tiende hersenzenuw (nervus vagus) die voor de prikkel- overdracht tussen de hersenen en de longen,het hart en een aantal andere organen zorgt.
Na ongeveer tien minuten schiet het menselijke afkoelmechanisme tekort. De lichaamstemperatuur begint op te lopen en de mens krijgt de neiging eruit te willen. Nu, dit moet dan ook. Ons lichaam zal dat moment een inwendige (kern)temperatuur hebben dat ligt tussen de 38 en 39,5oC. en het lichaam krijgt het moeilijk. Adviseer uw gasten nooit te blijven zitten bij een gevoel van eruit willen. Eveneens moet men niet ogenblikkelijk de sauna uitlopen. U hebt immers gezien dat de bloeddruk vrij laag kan zijn. Als uw saunagast vanuit een ligpositie ineens opstaat, kan het bloed letterlijk naar beneden zakken en uit het hoofd trekken. Dit resulteert soms in duizelingen en een enkele keer zelfs tot flauwvallen. Nee, u adviseert uw gasten eerst even te gaan zitten met de voeten naar beneden. Het lichaam moet even aan de verticale stand wennen. Na twee a drie minuten zitten met de benen naar beneden mag rustig de cabine uitgelopen worden. Het hangt dus sterk af van de werking van ons afkoelmechanisme en van onze omvang (een dun en klein iemand is veel sneller opgewarmd dan een groot en stevig iemand), hoe lang we in de sauna kunnen blijven.
Het stoombad
De reacties van het lichaam in een stoombad zijn nagenoeg dezelfde als die in de sauna. Er zijn echter toch een paar verschillen. In het stoombad vindt altijd condensatie op de longblaasjes plaats en de opwarming van de huid is heviger maar minder diep. De lucht in een stoombad bevat namelijk 100% relatieve luchtvochtigheid. Hierdoor kan de warmte goed geleiden via de lucht en de waterdamp condenseert direct op ons koelere lichaam. Condensatie is het tegenovergestelde van verdamping en hier komt warmte bij vrij. Deze warmte wordt ook aan onze huid afgegeven. Deze factoren zorgen er voor dat ons zweet heel moeilijk kan verdampen (of eigenlijk niet kan verdampen). Bij een temperatuur boven de 55 graden C. lopen we dan ook brandwonden op. Om deze reden is de temperatuur van het stoombad altijd onder de 50oC. Door alle factoren voelt het stoombad vaak warmer aan dan de saunacabine.
We gaan naar buiten, of als hier geen mogelijkheden voor zijn voor een open raam staan om rustig een aantal teugen frisse buitenlucht in te ademen. Dit dient ervoor om het gecondenseerde longoppervlak van vocht te ontdoen zodat de uitwisseling tussen zuurstof en koolzuur weer normaal plaats kan vinden. We zweten nog wat na, lopen rustig zonder inspanningen wat heen en weer (diep uitademen is belangrijker dan ineens een grote teug lucht binnen te halen). Na een paar minuten begint het lichaam aan de oppervlakte zijn normale temperatuur en functies terug te krijgen en kunnen we intensiever gaan afkoelen.
De afkoeling
Of pastor Kneipp (1821-1897) gelijk heeft kunnen we over discussiëren, maar zijn afkoelmethode wordt binnen de saunawereld veelvuldig toegepast. Het berust eigenlijk op de menselijke reactie. Wat zien we als er iemand een koud zwembad in moet? Hij of zij stopt eerst een teen in het water, waarna de andere voet volgt. Na een kniel voor het bad worden de beide armen nat gemaakt, met de natgemaakte armen gooien we een plons over onze borst waarna we ons lichaam aan het water toevertrouwen. Met de afkoelslang doen we eigenlijk niets anders. De bedoeling is om het lichaam te koelen zodat onze bloedvaten onder invloed van deze kou niet ineens, maar stap voor stap gaan samentrekken. Om het hart niet te veel te belasten is het de bedoeling om te beginnen met koelen zo ver mogelijk van het hart af. We starten bij het rechterbeen en eindigen met het hoofd. Als uw saunagast nu toch in één keer vanuit de sauna met een plons in het dompelbad wil springen, neemt hij of zij het risico dat door de optredende bloeddrukverhoging (alle vaten vernauwen zich ogenblikkelijk), een te grote hartbelasting veroorzaakt wordt. Veel mensen houden er een enorme hoofdpijn aan over. Daarnaast is het vanzelfsprekend absoluut niet hygiënisch om bezweet van de baden gebruik te maken. Wat ik hier mee wil zeggen is dat afkoelen erg belangrijk is, maar doe dit met discipline. Uw gasten hoeven niet exact de methode van Kneipp toe te passen, maar koel rustig stap voor stap af en dat koude dompelbad is echt geen must. Liever langdurig afkoelen in 20oC dan een paar seconden in 12oC. We moeten immers ook dieper gelegen lichaamsdelen koelen.
Het zwembad
Aangenomen dat we onder afkoelen verstaan; datgene wat wij ondergaan beneden onze lichaamstemperatuur, zullen we hier het zwemmen ook moeten onderbrengen. Het zwembad is een onderdeel van de afkoeling ook al heeft het water een temperatuur van 30oC. Uw gasten kunnen rustig zonder te veel inspanning blijven zwemmen totdat zij het koud krijgen. Hier geldt weer het zelfde, het lichaam heeft mechanismen om de lichaamstemperatuur zo veel mogelijk te handhaven (warmte afgifte uit de organen, en door de vaten te vernauwen, zodat de oppervlakten zo optimaal mogelijk van "warm bloed" worden voorzien). Dit mechanisme schiet tekort en de lichaamstemperatuur komt beneden normaal. Veel mensen lossen dit op door stevig een aantal baantjes te trekken waarbij de spierarbeid warmte afgeeft. Aangezien het lichaam passief hard gewerkt heeft is dit af te raden.
Het bubbelbad
De afgelopen jaren heeft het bubbelbad (hot whirlpool) haar intrede binnen de Nederlandse sauna gedaan. Het bad heeft een watertemperatuur van 39 tot soms wel 41 graden C. Vooral de laatst genoemde temperatuur is zo heet dat men bijna brandwonden op loopt. We hebben gezien wat afkoelen is en dit zelfde geldt voor opwarmen. Het bubbelbad heeft een temperatuur die ligt boven onze lichaamstemperatuur en vormt een opwarming van ons lichaam. En ik mag wel stellen dat dit misschien wel de meest intensieve opwarming van de hele saunaronde is. Ons lichaam kan onder het wateroppervlak niet meer zelf koelen. Het enige dat ons rest is via het hoofd en via de uitademing warmte af te voeren. Voor de rest kunnen onze organen we weer iets warmte opslaan na de afkoelperiode. U begrijpt dat de directe overbrenging van warmte (we zitten in het warme water)niet te lang moet duren.We zullen in het bubbelbad wel geen lichaamstemperatuur van 39 graden C. krijgen, maar dit is genoeg voor een zeer loom gevoel. Naast de discussie of men het bubbelbad binnen de saunaronde in moet passen, denk ik dat het in ieder geval niet langer dan zo'n vijf minuten mag duren. Als U van dit bad gebruik maakt moet U dit dan ook zien als opwarming en dus het lichaam weer laten koelen door bijvoorbeeld nog even te gaan zwemmen.
Het zelfde verhaal gaat op bij warme kruidenbaden, al is de temperatuur van deze baden vaak wat lager gehouden. De damp van kruiden of essentiële oliën kunnen een inwerking hebben op onze slijmvliezen en kunnen vaatreacties teweeg brengen, vooral in de longen. Het is mogelijk door toevoeging van kruiden en oliën in te spelen op het welbehagen (het gevoel) van de mens.
Het voetenbad
Het voetenbad komt in de saunaronde nog eens terug. We hebben afgekoeld en zonder dat we ons opgefriste lichaam weer loom en moe te maken willen we toch graag warm afsluiten. Door de opwarming van onze voetzolen gaat ons bloed weer wat sneller stromen en wordt de warmte binnen ons lichaam verspreidt. De capillaire (heel kleine bloedvaatjes) in onze huid worden goed gevoed, waardoor een tintelend gevoel kan optreden en bij sommigen rode vlekken kunnen ontstaan.
Rusten
Veel, voornamelijk ervaren saunaliefhebbers, zie je meerdere saunaronden achter elkaar "draaien". Zeker als niet ervaren saunaganger is dit echter af te raden. Het lichaam moet even acclimatiseren. Uw gasten zullen merken dat de sauna prettiger ervaren wordt als er tussen de ronden door minimaal een kwartier rust is. Zo kan het lichaam volledig herstellen en kan het vochttekort in het lichaam weer wat aanvullen. (Er kan een halve tot soms een liter verdwenen zijn.)
De aanbevolen dranken zijn over het algemeen, vruchtensap en (sinaasappelsap). Alcohol moet worden ontraden. Het lichaam neemt alcohol snel op tijdens de herstelperiode en kan slecht verwerkt worden. Dit geldt overigens ook voor nicotine uit tabak.
De zonnebank
Het is gebleken dat zonnen tussen saunarondjes meer effect heeft dan zonder de sauna. Melanine (opgeslagen pigment) wordt makkelijker vrijgemaakt omdat de huid schoon is en open staat, zodat het licht minder reflecties tegenkomt.
Lichaamsmassage
Mensen die een lichaamsmassage verzorgen, geven mensen vaak het advies een saunarondje te 'draaien' voorafgaande aan de massage. De spieren zijn makkelijker te bereiken, de doorbloeding en ontspanning zijn vaak optimaal. Als er meerdere rondjes gemaakt zijn, kan het weefsel te slap worden voor een goede massage, maar ieder zijn of haar voorkeur.
.